Kontrbig (w polskiej poligrafii także antybiga) to rowek po przeciwnej stronie arkusza, w który listwa bigująca wciska tekturę podczas bigowania; jego szerokość i głębokość dobiera się do grubości tektury i do listwy. W jednym z naszych projektów niski karton z grubej tektury BC, z dwoma bigami blisko siebie, w pierwszych próbkach wykonanych bez kontrbigów był trudny do zamknięcia i nie przeszedł akceptacji; po zmianie technologii na bigowanie z kontrbigami próbki zostały zaakceptowane. To doświadczenie z konkretnego wyrobu, a nie uniwersalna zasada. Sprawdziliśmy, co mówią o tym źródła techniczne i naukowe: nie są zgodne co do tego, kiedy kontrbig jest potrzebny, a dla grubej tektury BC nie znaleźliśmy żadnej publicznej reguły doboru rowka. Dlatego o rozwiązaniu decyduje próba na próbce.
Big i kontrbig: czym się różnią
Bigowanie to przygotowanie miejsca, w którym papier, karton lub tektura ma się zagiąć: w materiale wyciska się rowek, który ułatwia zgięcie (słownik pojęć, zpe.gov.pl). Po jednej stronie arkusza pracuje listwa bigująca (nóż bigujący, w poligrafii: biga), a po drugiej element, w który ta listwa wciska tekturę: płaska płyta albo płyta z rowkiem. Ten rowek to kontrbig (w materiałach dydaktycznych: rowek kontrbigowy, w polskiej poligrafii: antybiga, w opisach angielskich: counter-die lub creasing matrix, w niemieckich: Gegenzurichtung lub Rillzurichtung). W modelu bigówki z materiałów zawodowych rowek kontrbigowy duży jest przeznaczony do bigowania tektury, a mały do bigowania papieru (model 3D bigówki, zpe.gov.pl).

W praktyce rowek tworzą zwykle gotowe paski z tworzywa lub preszpanu z kanałem pośrodku, naklejane na płytę, o którą opiera się arkusz podczas wykrawania; niemiecka Wikipedia podaje typowe szerokości kanału 1–5 mm i głębokości 0,3–1,2 mm (Rillzurichtung, Wikipedia). Opis patentowy dostawcy systemów bigowania przedstawia ten element jako narzędzie pomocnicze przy bigowaniu papieru, kartonu i tektury falistej: listwa bigująca wciska arkusz w kanał między dwiema ściankami, a tektura zagina się w miejscu, które ten kanał wyznacza (patent US 2018/0178479). Ten sam opis wymienia typowe kłopoty twardych kontr: zużycie narzędzia i zahaczanie arkusza przy wypychaniu.
Od czego zależy szerokość i głębokość rowka
Producent systemów bigowania CITO publikuje kalkulator, według którego głębokość rowka odpowiada grubości tektury po ściśnięciu, a szerokość jest równa dwukrotności tej grubości plus szerokość listwy bigującej. Dla kartonu płaskiego ten sam producent podaje współczynnik 1,5 zamiast 2. Kalkulator dla tektury falistej jest ustawiony dla grubości po ściśnięciu od 0,5 do 1,3 mm, a producent zastrzega, że parametry zależą od specyfikacji materiału (CITO, tektura falista; CITO, karton). Przykład z artykułu w PrintWeek India z 2017 r., przygotowanego z materiałów tego dostawcy: tektura o grubości po ściśnięciu 1,0 mm i listwa o szerokości 1 mm dają rowek o szerokości 3 mm. Ten sam tekst ostrzega, że gdy materiał jest wciskany w rowek zbyt głęboko, dochodzi do rozdarcia warstwy zewnętrznej i zatrzymań pracy (PrintWeek India, 13.01.2017).
To są reguły praktyczne, a nie ustalenia naukowe. W raporcie badawczym Papiertechnische Stiftung (PTS) i uczelni HTWK Leipzig z 2024 r. autorzy piszą, że nie znaleźli prac naukowych ustalających parametry narzędzi do bigowania tektury falistej. Zakładają, że wzory wywodzą się z bigowania kartonu na pudełka składane, a ich przeniesienie na tekturę falistą nazywają niepewnym i wymagającym sprawdzenia. Gdy porównali kalkulatory internetowe i zalecenia producentów narzędzi dla tych samych tektur, wymiary rowków i listew różniły się, po części dlatego, że grubość po ściśnięciu wyznacza się różnymi metodami (PTS i HTWK Leipzig, raport IGF 21804 BR). Badanie objęło tektury z jedną warstwą fali, bigowane w płaskim wykrojniku, więc nie obejmuje tektury BC.
Inne źródło, magazyn internetowej drukarni, wskazuje, że geometria narzędzia powinna być dopasowana do grubości tektury, grubości wykrojnika, szerokości rowka i grubości noża, a każdy rodzaj tektury ma w idealnym przypadku własną geometrię (Labelprint24). Dostawca systemów bigowania dodaje, że wymiary rowka trzeba czasem korygować w zależności od partii: świeża tektura ma większą wilgotność i lepiej się bigowuje, po dłuższym magazynowaniu wysycha i bigowanie się pogarsza, a okładziny z makulatury różnią się jakością (PrintWeek India, 23.01.2017). Niemieccy badacze odnotowują więcej problemów z bigowaniem w suchym klimacie (Wellpappe Nachrichten 1/2023).
Dlaczego niski karton z grubej tektury BC bywa trudny do zamknięcia
Tektura BC to tektura pięciowarstwowa o dwóch warstwach fali (B i C), więc jest wyraźnie grubsza i zwykle sztywniejsza od trzywarstwowej: w naszym zestawieniu ma grubość 5,5–6,7 mm (parametry tektur falistych). W niskim kartonie klapy i pola między bigami są krótkie, więc niewielka różnica w położeniu lub głębokości bigu od razu widać przy zamykaniu: klapy nie schodzą się albo odginają po złożeniu.
Pierwszy powód jest rachunkowy. Według zalecenia FEFCO nr 101 wymiary wewnętrzne pudła z tektury falistej wyznacza się, odejmując od odległości między osiami bigów jedną grubość tektury (długość i szerokość) lub dwie grubości (wysokość) (FEFCO, zalecenie nr 101). Przy tekturze BC o grubości 6 mm poprawka na wysokość wynosi więc 12 mm, czyli w niskim pudle jest znacznie większą częścią wysokości niż w wysokim, i każdy błąd położenia bigu waży więcej.
Drugi powód to położenie bigu względem fali. Według PrintWeek India listwa bigująca trafia raz w szczyt, raz w dolinę fali; gdy trafi w szczyt, tektura zagina się w sąsiedniej dolinie, więc big powstaje poza zaplanowanym miejscem, a wymiary kartonu się rozjeżdżają. Rowek prowadzi wtedy materiał i utrzymuje big w wyznaczonym miejscu, choć nie wyrównuje samej jakości bigu (PrintWeek India, 23.01.2017). Badania PTS i HTWK na tekturze z jedną falą wskazują, że bigi równoległe najlepiej wykonywać na szczycie fali, a bigów pośrednich, między szczytem a doliną, unikać, bo tworzą asymetryczny wał. Nasze przypuszczenie, którego nie znaleźliśmy w źródłach: w kartonie z dwiema falami (B i C) i dwoma bigami blisko siebie trudniej uzyskać jednakowe położenie obu bigów względem fali, a wąskie pole między nimi nie ma zapasu na błąd.
Gruba tektura jest też wymagająca w samej obróbce. W japońskim badaniu na tekturze pięciowarstwowej AB (dwie fale), bigowanej rotacyjnie, wstępne zgniecenie tektury przed właściwym bigowaniem było konieczne, żeby ograniczyć pęknięcia okładziny wewnętrznej i uzyskać dokładne położenie zgięcia (Nagasawa i Komiyama, 2012). To inna technologia niż płaski wykrojnik, więc traktujemy ją jako wskazówkę, a nie dowód.
Oprócz geometrii znaczenie ma samo wykonanie bigowania. Opracowanie dostawcy systemu bigowania wymienia m.in. pękanie bigu, gdy kanalik jest ustawiony niecentralnie względem listwy bigującej, rozdarcia warstwy zewnętrznej przy zbyt głębokim wciskaniu materiału i niepożądane, dodatkowe bigi (PrintWeek India, 13.01.2017). Dla dwóch listew bigujących położonych blisko siebie producenci mają osobne rozwiązania: CITO opisuje systemy do podwójnego bigu o małej odległości między listwami, a C&T Matrix oferuje matryce do podwójnego bigu typu U-bend (CITO, matryce; C&T Matrix, poradnik). Świadczy to o tym, że przypadek jest znany, ale publicznych wytycznych o minimalnej szerokości pola między bigami w zależności od grubości tektury nie znaleźliśmy.
Kiedy kontrbig jest potrzebny, a kiedy nie: źródła się różnią
Magazyn internetowej drukarni Labelprint24 pisze, że przy tekturze falistej zwykle wystarcza listwa bigująca dociskana do płaskiej płyty kontry, bez kanału. Odmienne stanowisko zajmują dostawcy systemów bigowania: według PrintWeek India przy laminowanej tekturze o fali E i B praktycznie nie da się obejść bez rowka, a brytyjski dostawca matryc C&T Matrix pisze, że dawniej matrycy w tekturze falistej rzadko używano, ale ze względu na jakość druku i wykończenia staje się ona normą. Dostawcy matryc mają w tym interes handlowy. Raport PTS i HTWK traktuje kontrę jako element, który stosuje się nie zawsze, i zaleca dobierać ją do materiału. Dla tektury BC żadne ze znalezionych źródeł nie podaje reguły.
Z tego wynika praktyczny wniosek: potrzebę kontrbigu warto sprawdzić na próbce, czyli wykonać wariant z płaską kontrą i wariant z kontrbigami, a potem porównać zamykanie. Kierunek bigowania to kolejny parametr, w którym źródła się różnią: Labelprint24 pisze, że tekturę falistą bigowuje się od strony wewnętrznej, tak aby wygnieciony big znalazł się wewnątrz po złożeniu, a PrintWeek India opisuje test dostawcy, w którym zgięcie o 180 stopni po bigowaniu od strony wewnętrznej wymagało około czterokrotnie większej siły niż po bigowaniu od strony zadrukowanej. Przy grubej tekturze i wąskich polach warto więc sprawdzić także kierunek.
Jak to wyglądało u nas
W jednym z projektów opisanych w studium przypadku jednym z indeksów był niski karton z grubej tektury BC z dwoma bigami blisko siebie. Pierwsze próbki, wykonane bez kontrbigów, były trudne do zamknięcia i nie przeszły akceptacji. Kupiliśmy maszynę pracującą z kontrbigami, a próbki wykonane z kontrbigami zostały zaakceptowane. Wniosek, który z tego wyciągamy, jest ostrożny: przy grubej tekturze BC i wąskim polu między bigami warto już na etapie próbek zapytać o technologię bigowania i przygotować próbę także z kontrbigami.
Co sprawdzić na próbce
- Zamykanie ręczne i na linii pakującej, nie tylko na stole: czy klapy schodzą się bez nacisku i czy karton nie otwiera się po złożeniu.
- Wygląd bigu po stronie zewnętrznej: brak pęknięć i rozdarć warstwy zewnętrznej.
- Położenie bigów względem rysunku, w tym odległość między nimi i symetria, na kilku arkuszach, bo położenie względem fali może się zmieniać.
- Porównanie z zatwierdzonym wzorcem i zapis wyniku w karcie kontrolnej.
- Powtarzalność: kilka sztuk z różnych miejsc arkusza, a nie jedna.
- Warunki: wilgotność tektury i pora roku. Suche powietrze i długie magazynowanie zwiększają ryzyko pękania okładziny przy bigu, więc próbki warto oceniać w warunkach zbliżonych do późniejszego użytku.
Co podać w zapytaniu o karton z grubej tektury
- wymiary wewnętrzne i konstrukcję (kod FEFCO, jeśli go znasz),
- rodzaj tektury (np. BC) albo masę wyrobu, a my dobierzemy tekturę (gramatura, grubość i ECT tektur),
- liczbę bigów, odległości między nimi i sposób zamykania (ręcznie, na linii, taśmą, zszywkami),
- informację, że karton jest niski albo ma wąskie pola między bigami,
- próbkę lub zdjęcie dotychczasowego kartonu.
Najczęstsze pytania
Co to jest kontrbig?
Kontrbig to rowek (kanalik) po przeciwnej stronie arkusza, w który listwa bigująca wciska tekturę przy bigowaniu. W materiałach dydaktycznych nazywa się go rowkiem kontrbigowym, w polskiej poligrafii antybigą, a w opisach angielskich counter-die lub creasing matrix.
Czy kontrbigi są potrzebne przy każdej tekturze falistej?
Źródła nie są zgodne. Jedno z opracowań pisze, że przy tekturze falistej zwykle wystarcza płaska kontra, a dostawcy systemów bigowania uważają, że przy laminowanej tekturze o fali E i B trudno się bez rowka obejść. Dla tektury BC nie znaleźliśmy reguły. W naszym projekcie z niskim kartonem z grubej tektury BC i wąskim polem między bigami kontrbigi okazały się potrzebne, dlatego potrzebę warto sprawdzić na próbce.
Jak dobiera się szerokość i głębokość rowka?
Według kalkulatora producenta systemów bigowania głębokość rowka odpowiada grubości tektury po ściśnięciu, a szerokość to dwukrotność tej grubości plus szerokość listwy (dla kartonu płaskiego: 1,5-krotność). To reguły praktyczne: badacze z PTS i HTWK Leipzig nie znaleźli prac naukowych, które potwierdzałyby je dla tektury falistej, dlatego wartości dobiera wykonawca narzędzia i sprawdza na próbce.
Dlaczego niski karton z grubej tektury trudno zamknąć?
Gruba tektura jest sztywniejsza, a w niskim kartonie klapy i pola między bigami są krótkie, więc niewielka różnica w położeniu lub głębokości bigu jest od razu widoczna przy zamykaniu. Poprawka na grubość tektury (według FEFCO jedna lub dwie grubości) jest też większą częścią wymiarów niskiego pudła. Przy dwóch bigach blisko siebie wąskie pole trudno zagiąć dokładnie w osi.
Czy są wytyczne dla bigowania tektury BC i wąskich pól między bigami?
Nie znaleźliśmy publicznych wytycznych ani norm, które podawałyby wymiary rowka dla tektury BC albo minimalną szerokość pola między dwoma bigami względem grubości tektury. Dostawcy systemów bigowania oferują osobne rozwiązania do podwójnych bigów, a autorzy raportu PTS i HTWK Leipzig zaznaczają brak prac naukowych o parametrach narzędzi do bigowania tektury falistej. W praktyce rozstrzyga próba na próbce.
Jak sprawdzić zamykanie kartonu na próbce?
Zamknij kilka sztuk ręcznie i na linii pakującej, sprawdź, czy klapy schodzą się bez nacisku i czy karton nie otwiera się po złożeniu, oraz obejrzyj bigi po stronie zewnętrznej pod kątem pęknięć. Wynik zapisz i porównaj z zatwierdzonym wzorcem.
Czy macie maszynę pracującą z kontrbigami?
Tak. W jednym z projektów kupiliśmy maszynę pracującą z kontrbigami. Czy kontrbigi są potrzebne w Twoim kartonie, ustalamy przy wycenie na podstawie próbki lub rysunku.
Źródła
- PTS (Papiertechnische Stiftung) i HTWK Leipzig: Harling A., Schlimpert F., „Rillen Wellpappe”, raport badawczy IGF 21804 BR, 2024: ptspaper.de; omówienie w czasopiśmie packstoff papier: ptspaper.de; Nikowski A. i in., Wellpappe Nachrichten 1/2023: ptspaper.de.
- Nagasawa S., Komiyama Y., „Effect of Scoring Condition on Creasing Characteristics of Double-Wall Corrugated Board”, Journal of Advanced Mechanical Design, Systems, and Manufacturing 6(7), 2012: doi.org/10.1299/jamdsm.6.1263.
- FEFCO, zalecenie nr 101 (2006), „Procedure for determining the internal dimensions of corrugated cases”: fefco.org.
- CITO System (producent systemów bigowania): kalkulatory dla tektury falistej i kartonu oraz przegląd matryc.
- C&T Matrix (producent matryc): poradnik dla tektury falistej.
- PrintWeek India: „Cito’s die-cutting and creasing lesson IV: Tips for corrugated board”, 13.01.2017 (materiał dostawcy systemu bigowania): printweek.in; „Exploring possibilities to die-cut corrugated board without using a creasing system”, 23.01.2017: printweek.in.
- Labelprint24 Magazine, „Technical terms explained: What does creasing mean?”: labelprint24.com.
- Patent US 2018/0178479 A1 (zgłaszający: Cito System GmbH): patents.google.com; patent EP 3109040 B1 (ten sam zgłaszający): patents.google.com.
- zpe.gov.pl: słownik pojęć do kursu „Maszyny i urządzenia do przetwarzania wytworów papierniczych” oraz model 3D bigówki („Technik procesów introligatorskich”).
- Wikipedia: Rillzurichtung (niem.) oraz Biga (poligrafia) (pol.; hasło oznaczone jako wymagające źródeł, używamy go tylko do terminologii i rysunku).
Opracowania dostawców mają charakter handlowy, dlatego wartości liczbowe traktujemy jako przykłady, a nie zalecenia.
Kartoniki.pl: producent opakowań z Lubartowa
Jesteśmy producentem opakowań z tektury falistej z Lubartowa, ok. 25 km od Lublina. Dla firm przemysłowych, handlowych i sklepów internetowych robimy kartony na wymiar z tektury 3-, 5- i 7-warstwowej, z nadrukiem i w krótkich seriach. Wycena trwa kilka godzin, a realizacja zwykle 7 dni (maks. 16 dni roboczych). Opisz, co pakujesz: zapytaj o kartony na wymiar.
